Tramkenner Johan Blok, een autoriteit waar het de geschiedschrijving van de HTM betreft, en in de tramwereld bekend door het voorbalkon van fluitketel 1 dat in zijn bezit is en een plaats in zijn huis heeft gevonden heeft al de nodige boeken over de Haagse tram geschreven. Uitgeverij de Alk verzocht Blok een boek te maken over de Haagse tram wat zou aansluiten bij zijn eigen wens nog eens wat te doen met de door hem gemaakte foto's. Johan kwam namelijk in 1952 nabij de Hoornbrug in Rijswijk te wonen. Als snel hadden de Buitenlijners die voor zijn huis reden de aandacht, en ontdekte hij dat er nog meerdere buitenlijnen waren, alsmede de aanwezigheid van een heuse remise te 's Gravenmade, op loopafstand van zijn huis .Het echte fotograferen begon in 1961 toen hij een nieuw fototoestel kreeg.

Het nu verschenen boek begint op 11 juni 1945. Dan herstart de exploitatie van het Haagse tramnet na de kaalslag in de 2e wereldoorlog. Het boek gaat vervolgens in op de ontwikkeling van het Haagse tramnet en stopt op 1 januari 2011, zodat ook Randstadrail nog wordt meegenomen. Inmiddels zijn de ontwikkelingen bij de HTM al weer in een gevorderd stadium, want de eerste drie GTL-s uit 1981 zijn inmiddels naar een sloperij verhuisd.

Het boek begint met de periode voor 1945 in de vorm van een inleiding. Omdat Blok toen nog niet fotografeerde worden afbeeldingen getoond uit de archieven van o.a. de Wijck Jurriaanse, Souer en via prentbriefkaarten. Vervolgens een hoofdstuk over de wederopbouw 1945-1955. Ook hier wordt gebruik gemaakt van foto's van derden, waarbij mij wederom de hoge kwaliteit opvalt van foto's gemaakt door de geruime tijd geleden overleden Jan Voerman. Maar ook foto's van mijn goede, helaas overleden vriend Hans van Engelen komen hier goed tot zijn recht. De foto rechtsboven pagina 23, gemaakt door betreffende Hans van Engelen werd gemaakt in de fabriek van La Brugeoise in Brugge en toont de bouw van PCC 1002. De foto is bekend en heeft mij altijd geïntrigeerd, omdat er een boze medewerker op de lens komt afgelopen. Ik heb helaas nooit aan Hans kunnen vragen waarom deze man zo boos kwam aangestapt, wellicht gold er in de fabriek een foto-verbod, zoals vaker bij constructiebedrijven.

Vervolgens wordt per hoofdstuk steeds een periode van 10 jaar besproken en zien we de stoere buitenlijners, de houten stadstrams, soms met open aanhanger, de komst van de PCC-series 1000, 1100, 1200, 1300-2100, opgevolgd door GTL en de Citadis voor Randstadrail. Het boek laat de Haagse tram in al zijn vormen zien: bouw van de verschillende tramwagens in de fabriek, exploitatie, aanrijdingen, constructiewijzigingen, totaalreclame, infrastructuur, het komt allemaal aan bod. En dan natuurlijk het onvermijdelijke moment dat de voertuigen zijn uitgediend en worden gesloopt. Voor de houten trams betekende dit de vuurdood op 's Gravenmade. Spectaculaire opnamen van o.a. een fel brandende 829, maar ook de prachtige buitenlijners en 200-serie, vaak met de kostbare emaille reclameborden nog op de flank vinden een roemloos einde in de vuren. En dan te bedenken dat een liefhebber tegenwoordig een vermogen over heeft voor een emaille reclamebord van Willem II, van Nelle of Martini.

Hoewel het boek zijn weg naar de liefhebber van de Haagse tram wel weer zal vinden is het boek ook leuk voor Hagenaars die een beeld willen krijgen van het veranderde stadsbeeld van Den Haag in de afgelopen 65 jaar. Huizen die zijn verdwenen, kerken die zijn afgebroken, reclame-uitingen op gevels, winkels en straatmeubilair, het is er allemaal niet meer.

Resumerend: goed, compleet en mooi boekwerk. Enig minpunt vind ik steeds weer het ontbreken van een wagenparklijst met afvoergegevens, maar wellicht kan dat ooit nog eens in een andere uitgave worden geplaatst. Voorts was ik niet echt weg van de voorzijde van het boek, de foto is grofkorrelig en niet scherp, en doet de hoge kwaliteit van het verdere boek enigszins tekort. En dat is jammer, want het boek bevat voldoende mooie foto's die op de kaft hadden gekund.